Sự tích về cây đàn tính

 

Đàn tính là nhạc cụ truyền thống của dân tộc Thái, Tày, Nùng có cấu tạo giống nhau nhưng khác nhau về truyền thuyết ra đời, chỉ riêng người Thái thì đã có tới hai sự tích về nguồn gốc ra đời của loại đàn này


Sự tích thứ nhất kể rằng, ngày xưa có một chàng trai người Thái rất nghèo, hằng ngày phải xuống suối bắt cá, lên rừng đốn củi để nuôi cha mẹ già. Một hôm, chàng trai đi ngược lên thượng nguồn để đốn củi thì bị mê hoặc bởi vẻ đẹp hùng vĩ của những con thác. Đang mải mê nhìn ngắm cảnh sắc thiên nhiên, bỗng dưng chàng trai nhìn thấy một bầy tiên nữ từ trời sa xuống nơi thác nước thượng nguồn lấy nước.


Chàng trai liền nép mình bên tảng đá để ngắm các tiên nữ, rồi chợt chàng nghe có âm thanh lạ và hay phát ra từ một vật trông giống quả bầu có căng một sợi dây mảnh. Họ vừa đàn vừa hát múa, trông tuyệt đẹp.


Khi các tiên nữ bay về trời, chàng trai trở về nhà bắt chước các tiên nữ lấy vỏ bầu, gỗ và dây tơ tằm để làm đàn. Xong rồi, chàng lấy ngón tay bật vào dây đàn vang lên âm thanh nghe rất hay. Từ đó, người Thái gọi là đàn tính tẩu vì “tính” là cây đàn, “tẩu” là quả bầu. Âm thanh của cây đàn tính tẩu rất hấp dẫn nên không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Thái từ xưa cho đến nay và cũng là vật được các chàng trai Thái sử dụng trong giao duyên tỏ tình với các cô gái




Sự tích thứ hai lại kể rằng, xưa kia ở thượng nguồn ngọn sông có một chàng trai nghèo độc thân  sinh sống bằng nghề chài lưới. Một hôm, khi thấy nước sông lên cao, chàng trai mang lưới ra đánh cá nhưng chẳng được gì ngoài một quả bầu mắc vào. Chàng trai đem quả bầu về nhà, cắt nửa quả dưới làm gáo múc nước, phần trên chàng ném xuống sông trôi về đồng bằng và người kinh nhặt được đã chế tác thành bầu của cây đàn bầu  Với chiếc gáo múc nước bằng vỏ quả bầu, mỗi khi dùng xong chàng trai nghèo lại ngoắc chiếc gáo ấy lên cột nhà. Một hôm chàng mang chài ra sông đánh cá, khi về chàng ngoắc chiếc chài của mình lên chiếc móc đang ngoắc cái gáo múc nước.


Đến đêm khuya, trong nhà bỗng dưng phát ra âm thanh rất lạ. Chàng soi đèn thì phát hiện ra đó là tiếng của côn trùng bay qua bay lại động phải sợi dây chài kéo từ đầu cán gáo qua thân gáo. Thấy âm thanh vừa lạ vừa hay, chàng trai nghèo lấy sợi dây nhỏ kéo căng từ đầu cán qua thân gáo. Quả thực âm thanh phát ra nghe càng thích hơn. Chàng vui mừng khôn tả nên đợi đêm đến mang đàn tới nhà cô gái mình thầm yêu gẩy cho cô gái nghe. Tuy nhiên, khi lấy cần đàn gõ vào vách nhà đánh thức cô gái dậy rồi gẩy đàn mãi mà chẳng thấy cô gái mở cửa đi ra cầu thang để trò chuyện.


Chàng trai buồn bã mang câu chuyện này kể với các già làng và được người già bày cho cách chọn các loại chất liệu từ gỗ, sừng trâu, dây tơ tằm để làm đàn. Chàng trai nghe theo đã làm lại cây đàn và quả nhiên âm thanh của cây đàn tính trở nên trầm bổng, ngân nga thật tuyệt vời hơn. Từ đó trở đi, cây đàn tính trở thành vật không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Thái, nhất là khi đến tuổi trưởng thành, các chàng trai luôn mang theo bên mình mỗi khi đi chọc sàn tìm kiếm người yêu.



Còn đối với người Tày, sự tích kể về nguồn gốc ra đời cây đàn tính rằng, xưa kia có một chàng trai nghèo không lấy được vợ, thời gian trôi qua, bỗng một hôm ra suối chàng nhìn xuống nước thấy khuôn mặt mình đã trở nên già nua. Buồn phiền với thân phận của mình, chàng ao ước có được một cây đàn để tâm giao những lúc cô đơn. Sau đó, chàng lên trời xin ban cho hạt quả bầu, cho giống cây dâu để nuôi tằm. Khi đã có quả bầu nậm, có tơ tằm, chàng trai đã chế tác ra cây đàn tính. Cây đàn này có 12 dây nhưng mỗi khi chàng gẩy đàn thì những tâm sự u buồn của chàng đã hóa vào âm thanh của tiếng đàn.


Sự u buồn khiến cho người và vật nghe thấy mà nao lòng chẳng buồn ăn. Cỏ cây nghe tiếng đàn cũng buồn mà héo úa. Bụt thấy thế vô cùng lo lắng nếu như chàng trai cứ đàn như vậy thì vạn vật sẽ chết hết. Bởi thế, Bụt bắt người chế tác ra cây đàn này phải bỏ bớt đi 9 dây, chỉ còn 3 dây như cây đàn tính bây giờ nên những âm thanh sầu não cũng không còn nữa mà chỉ còn những âm rộn ràng, tươi vui, trầm bổng.


Qua những sự tích về cây đàn tính của người Thái, người Tày tuy có những nét khác nhau nhưng cùng chứa đựng sự huyền bí và đều cho thấy đây là một thứ nhạc cụ được sản sinh ra từ quá trình khổ công lao động, sáng tạo và đúc kết từ tình yêu thiên nhiên của người xưa. Nó là một đồ vật vô cùng quan trọng trong đời sống tinh thần của bà con Tày, Thái sau mỗi ngày lao động và các sinh hoạt lễ hội. Đồng thời, đàn tính còn là thứ công cụ rất hữu hiệu trong giao duyên kết tình đôi lứa của cộng đồng người Thái.